Building with Nature: een natuurlijke oplossing voor Java

Meer artikelen
Building with Nature Indonesie header.jpg

Op het Indonesische eiland Java lopen tientallen miljoenen mensen gevaar door oprukkend zeewater. Met hulp van het Fonds Duurzaam Water (FWD) werkt een publiek-private samenwerking in Nederland en Indonesië in een uniek partnerschap aan de oplossing. Met de bouw van kleine dammetjes zorgen ze voor de terugkeer van mangrovebossen: een even natuurlijke als effectieve kustbescherming. De eerste resultaten zijn nu al te zien.

Mangrovebossen vormen een natuurlijke kustverdediging. Met hun wortels in het water breken ze hoge golven. Ze vangen stormen op en leggen slib vast. Maar de kustbewoners op Java vonden vooral dat ze veel plek innamen. Daarom kapten ze de bossen om er rijst te telen. En later om er garnalen en andere vissoorten te kweken. De natuur sloeg vervolgens hard terug. Zonder de mangrovebossen heeft de zee vrij spel.

Natuurlijke kustbescherming

Al kilometers kust is weggeslagen. Nog steeds loopt het bestaan van 30 miljoen Javanen gevaar als er niet snel iets aan de kustverdediging gedaan wordt. "Dan denk je misschien al snel aan een flinke dijk", zegt Femke Tonneijck van de ngo Wetlands International. “Maar dat heeft op de modderige, slappe bodem weinig kans van slagen. Liever ontwikkelen we op een natuurlijke manier nieuwe mangrovebossen.”

Kleine dammetjes

Wetlands International zette samen met andere partijen een project op om mangrove te herstellen. Een belangrijke partner is Ecoshape.

"We zijn een consortium van overheden, baggeraars, ngo’s, adviesbureaus en kennisinstellingen", zegt programmamanager Fokko van der Goot. "We hebben het concept van Building With Nature in de praktijk gebracht en passen dit internationaal toe. Het idee? Gebruikmaken van de natuur in de waterbouw, waardoor tegelijk ook kansen voor economie, maatschappij en natuur ontstaan. Op Java bouwen we kleine waterdoorlaatbare dammetjes. Die vangen slib uit het zeewater op. Zo ontstaat een voedingsbodem voor mangrove."

Training voor kwekers

Maar het project omvat veel meer dan de aanleg van dammetjes. Tonneijck: "We betrekken ook de lokale gemeenschappen en overheden. Om te voorkomen dat zij weer mangrove gaan kappen, maken we de garnalenkwekers productiever. Een van de projectpartners is de Indonesische ngo Blue Forest. Zij organiseren zogeheten 'coastal field schools'. Dit zijn praktijktrainingen om kwekers duurzamere kweekmethoden mee te geven die bovendien meer opleveren."

Betrokken overheid

Volgens Tonneijck is de betrokkenheid van de Indonesische overheid zeer belangrijk. "De bescherming van mangrove en het Building with Nature-concept moet worden ingebed in beleid", zegt Tonneijck. "Gelukkig staan de ministeries van maritieme zaken en visserij en van infrastructuur en huisvesting (publieke partners in het project, red.) helemaal achter het project. Zij leren graag van onze methode - en wij van hun ervaring. Ze zijn mede-investeerder en hebben zelfs eigen dammetjes aangelegd. Zo kunnen ze zelf het werk voortzetten na afloop van ons project."

Breed draagvlak

Het Building with Nature-project kent een brede betrokkenheid. Niet alleen Ecoshape, de ngo’s Wetlands International en Blue Forest en de Indonesische overheid werken samen. Kennisinstituut Deltares en Witteveen + Bos zorgen voor het ontwerp en de aanleg van de dammetjes. Wageningen Universiteit brengt kennis in over duurzame aquacultuur en UNESCO-IHE zet de trainingen op om onze aanpak breder ingebed te krijgen in Indonesië. Het project kent daarmee een breed draagvlak waarvoor met succes FDW-financiering is aangevraagd.

Zichtbaar resultaat

Oppervlaktewater veranderingen (1985-2016): Groene en blauwe kleuren vertegenwoordigen gebieden waar het oppervlaktewater veranderd.

Oppervlaktewater veranderingen (1985-2016): Groene pixels tonen waar oppervlaktewater in land is veranderd (aanwas, landwinning, droogte). Blauwe pixels laten zien waar het land in oppervlaktewater is veranderd (erosie, reservoirconstructie). Behaalde resultaat dec. 2016: geconstrueerd: 0,7 km kustverdediging, behouden: 1.04 km. Sedimentatie waarden zijn goed en mangroven herstellen.

"Het project is vooral bedoeld om iets nieuws in gang te zetten", zegt Van der Goot. "We willen op verschillende plekken langs de 20 kilometer kust laten zien dat de dammetjes werken. En dat een nieuwe duurzame manier van vis en garnalen kweken zijn vruchten afwerpt. Vervolgens is het de bedoeling dat Indonesië deze methode gaat omarmen."

Hoewel het project nog loopt tot en met 2019 is er nu al resultaat zichtbaar. "Kijk alleen al naar de tientallen centimeters slib die achter de dammetjes zijn afgezet. Daaruit blijkt dat het concept werkt. De verwachting is dat de eerste mangrove-plantjes snel zullen ontkiemen."

Dubbele opbrengst

Verder landinwaarts zijn de tekenen al even gunstig, ziet Tonneijck. "We hebben 5 coastal field schools afgerond. Dankzij de trainingen behaalden de kwekers al op 116 hectare kweekvijver een verdubbelde opbrengst. Ze gebruiken compost, doen er zelf tests mee en zien dat de garnalen in hun vijvers groter zijn. Zien is geloven. Uiteindelijk willen we de pilot uitbreiden naar 300 hectare."

Werkend concept

Ook voor buiten Indonesië is het project veelbelovend, benadrukt Van der Goot. "We zien dat het Building with Nature-concept langs dit soort modderrijke kusten werkt. Het is een kwestie van tijd tot de mangrove er gaat groeien. Voor baggeraars is dit relevant. Want slib en fijn sediment komen vaak vrij bij bijvoorbeeld onderhoud van havens. Ze worden als nutteloos product beschouwd. Dit project laat zien dat beschadigde mangrovekusten met dit materiaal kunnen worden hersteld."

"We streven er naar dit concept ook elders in de tropen te gaan toepassen. Interessant voor ons zijn ook de sociale aspecten van het project. Aannemers worden namelijk steeds vaker verantwoordelijk voor de communicatie met de omgeving van bouwprojecten. In Indonesië werken we met verschillende sectoren en lokale communities. Dat is bijzonder leerzaam."

Fonds Duurzaam Water (FDW)

Met het Fonds Duurzaam Water (FDW) stimuleert Rijksdienst van Ondernemend Nederland in opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken publiek-private samenwerking in de watersector.

Service menu right