Ondernemen in Oekraïne: circulair bouwen in oorlogsgebied

Daan, hoe ben je op het idee gekomen om in Oekraïne huizen te bouwen?

"Rawblox heeft de technologie voor het bouwen van strohuizen ontwikkeld voor de Europese markt. Maar de capaciteit waarmee we kunnen produceren, is hoger dan de vraag. In Nederland ligt het aandeel bio-based bouwmaterialen in de nieuwbouw rond 3%. De vraag naar bio-based bouwen neemt wel toe, maar daar kan ik niet op wachten. Ik ben een werktuigbouwer; door ontwikkeling en innovatie wil ik de productiekosten van bio-based bouwmaterialen verlagen en concurrerend maken. Zo wordt opschaling mogelijk en kan de vraag structureel toenemen. In Nederland is dit nog niet mogelijk.

Ik ben gaan onderzoeken waar de vraag naar huizen groot is en er voldoende beschikbare grondstoffen zijn. Al snel kwam ik uit bij Oekraïne, de graanschuur van Europa. Stro is er in overvloed beschikbaar om op grote schaal woningen te bouwen. Tegelijk is de toekomst van het land onzeker en zijn er miljoenen mensen in nood. Juist daarom voelde dit als de juist richting: niet afwachten, maar handelen en beschikbare middelen inzetten om perspectief en woningen te creëren. Ik had alleen geen idee hoe je zoiets aanpakt."

Je besluit huizen te gaan bouwen in Oekraïne. Wat doe je dan als eerste?

"Er is vanuit de Nederlandse overheid veel informatie beschikbaar over ondernemen in Oekraïne. Een gesprek met de speciaal gezant voor de wederopbouw van Oekraïne leverde niet direct iets op. Een bericht van stichting OpenDoorUkraine (ODU) zou uiteindelijk het verschil maken. ODU werkt aan wederopbouw in gebieden die zwaar zijn getroffen door de oorlog. Traditionele bouwmaterialen zijn schaars en bovendien in prijs gestegen, wat renovatie en herbouw bemoeilijkte. De Nederlandse stichting was op zoek naar technologieën uit Nederland om lokaal bouwmaterialen te kunnen produceren voor de wederopbouw. Het was een match!

Vanaf dat moment ging de bal rollen. Een week later zat ik in Kyiv. Ik zag met eigen ogen dat de nood hoog is. Sinds 2022 wonen mensen in containers die nooit bedoeld zijn voor langdurig verblijf. Huizen zijn half verwoest, ramen zijn dichtgetimmerd, daken ontbreken. Mensen slapen in ruimtes zonder verwarming of stromend water. Hoe kunnen we die nood verzachten? Hoe krijgen we onze techniek zo snel mogelijk daar? Hoe gaan we investeren? Hoe krijgen we het businessplan rond? De energie om er een project van te maken begon te stromen, maar het vinden van investeerders bleek een grote uitdaging. De voorzitter van ODU wees mij op de mogelijkheid om bij RVO subsidie aan te vragen van het Ukraine Partnership Facility (UPF) programma. Dat hebben we gedaan." 

Hoe vind je een zakenpartner in Oekraïne?

"Een lokaal netwerk is cruciaal voor het vinden van een match en het zakendoen op zich. Via ODU hebben we een lokaal bouwbedrijf gevonden dat, net als wij, specifiek werkt met natuurlijke bouwmaterialen. Hemp Techonoly LCC bouwt met een mix van hennepvezels en een kalkoplossing. Zij waren direct enthousiast over de samenwerking. De economie ligt daar vrijwel stil; een enorm kansrijke situatie dus, voor beide partijen. Huishoudens die hun woning door de oorlog zijn kwijtgeraakt, ontvangen overheidscompensatie. Maar dit budget is ontoereikend voor traditionele herbouw. Bouwen met natuurlijke materialen is historisch bekend, maar wordt vaak als een stap terug gezien. Door de schaarste en hoge kosten van conventionele bouwmaterialen is het echter een realistisch en noodzakelijk alternatief."

Hoe moeilijk of hoe gemakkelijk was het om subsidie aan te vragen?

"Het project op papier zetten bleek lastiger dan gedacht. Hoe toon je aan dat wat in je hoofd zit ook uitvoerbaar en haalbaar is? Het kostte veel werk om alle onderbouwingen maar ook de risico's helder te beschrijven en te onderbouwen. Als ondernemer ben je geneigd te denken: dat regelen we wel, maar je hebt een lokale partner nodig die je kan helpen met de bureaucratie en het begrijpen van de cultuur. In Oekraïne zijn nog duidelijke sporen van de Sovjeterfenis zichtbaar. Onze aanvraag werd goedgekeurd en daarmee was onze missie geboren."

Wat is de toegevoegde waarde van RVO voor jouw project?

"De hulp van RVO voor ons project is groot. Er is bij RVO veel kennis, bijvoorbeeld over wat lokaal wel en niet werkt. Als ondernemer voel ik me goed geholpen door de geleerde lessen en ervaringen die RVO deelt. De samenwerking tussen ons consortium en RVO verloopt heel prettig. Je krijgt het gevoel dat je er niet alleen voor staat."

Welke tips geef je Nederlandse ondernemers mee die een project overwegen in Oekraïne?

"Het eerste Oekraïense woord dat ik leerde was 'нотаріус' - notaris.  Eenmaal in Oekraïne viel mij op dat je op elke straathoek geen hotel, maar een notaris tegenkomt. Die heb je voor vrijwel ieder document nodig. Wat in Nederland in 5 minuten geregeld is, moet je in Oekraïne via een advocaat en een notaris vastleggen. Staat het niet op papier? Dan kunnen we er onderuit, is de gedachte. De vertrouwenscultuur die er op dat gebied in Nederland is, moet je daar opzijzetten. Iets eenvoudigs als het opzeggen van een bedrijfsruimte bleek een bron van frustratie. De borg 1 dag te laat terugvragen is de borg kwijt zijn. De ongeschreven regel is dan ook: leg alles vast! Voor een ondernemer werkt dit contraproductief; alles moeten vastleggen verlamt het ondernemen. Ik was de helft van de tijd bezig met het laten documenteren van afspraken bij de notaris.

Iets vanzelfsprekends als internationale betalingen kunnen ook uitdagend zijn. Toen we de fabriek door toenemende Russische dreiging per direct wilde verhuizen, vroeg de transporteur contant betaald te worden. Bij een overheidssubsidie is dat vanzelfsprekend geen optie. Daarom zijn er strikte regels die voorkomen dat je in grijze gebieden of corruptie belandt. Die regels zijn terecht, noodzakelijk en uiteindelijk ook prettig. Voor ondernemers vormen ze een belangrijke waarborg en eerlijk gezegd had ik die houvast ook nodig. Financiële transacties in een land dat in oorlog is kunnen een week vertraging opleveren. Frustrerend, zeker als de drones naast de fabriek inslaan.

Zonder betrouwbare lokale partner is het voor een Nederlands bedrijf vrijwel onmogelijk om een project succesvol te realiseren. Steek daarom veel tijd in het onderzoeken naar de juiste partner."

Wat heeft het jou persoonlijk gebracht?

"De eerste 3 maanden kwam ik als ondernemer vooral problemen tegen die je kunt verwachten zoals stroomuitval en temperaturen diep onder het vriespunt. Waar je je echter nauwelijks op kunt voorbereiden, is de stress van voortdurende dreiging: de angst voor wat er komt na het vrijwel dagelijkse afgaan van het luchtalarm. Die mentale druk is een constante realiteit waar mensen mee leven, dag in, dag uit. Ik kan daar vertrekken wanneer ik wil; voor hen is dat geen optie. Het is soms net of ik op vakantie ben in andermans nachtmerrie.

Volgende week vertrek ik weer naar Kyiv om de nieuwe productiehal in bedrijf te stellen. Naar de omstandigheden kijk ik niet bepaald uit. Maar dit moet gebeuren; zoveel mensen hebben hulp nodig. En dat overstijgt alles."