Gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS)
Bent u eigenaar van een utiliteitsgebouw met verwarmings- of airconditioningssysteem? En heeft dit systeem een vermogen van meer dan 290 kW? Dan moet uw gebouw vanaf 1 januari 2026 een gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS) hebben. Lees wat dit voor u betekent.
Wat is een GACS?
Een gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS) is een geavanceerd systeem dat de klimaat- en energie-installaties in een gebouw uitleest en bestuurt. Het kan een compleet product zijn van één leverancier of het is samengesteld uit verschillende onderdelen.
Eisen GACS
Een GACS moet aan wettelijke eisen voldoen. Het is in staat om:
- het energieverbruik permanent te controleren, bij te houden en te analyseren. Ook kan het systeem het verbruik bijsturen;
- de energie-efficiëntie van het gebouw te toetsen en rendementsverliezen van technische bouwsystemen op te sporen. Het systeem kan ook de beheerder van de voorzieningen of technische installaties informeren over de verbetermogelijkheden;
- de communicatie mogelijk te maken met verbonden technische bouwsystemen en andere apparaten in het gebouw;
- samen te werken met andere technische bouwsystemen die het energiegebruik van het gebouw kunnen veranderen. Denk hierbij aan opslagsystemen, zonnepanelen en laadpalen.
Eén pakket of losse onderdelen
Van welke fabrikant het technische systeem is maakt niet uit. Een GACS kan bestaan uit verschillende onderdelen, van verschillende merken, die samen de vereiste functionaliteiten hebben. Er zijn ook fabrikanten die een compleet pakket aanbieden. U maakt zelf een keuze, zolang het GACS maar aan de eisen voldoet.
Het Nederlandse Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL) art 3.145/3.146 /4.160d/4.160e omschrijft de functionele eisen aan een GACS.
Let op: vanaf 1 januari 2030 is een GACS ook verplicht in alle utiliteitsgebouwen met verwarmings- of airconditioningssystemen met een vermogen van meer dan 70 kW. U leest daar op tijd meer over.
Voldoen aan de GACS-verplichting
Wanneer voldoet uw gebouw aan de GACS-eisen? Dat is niet makkelijk te zeggen, omdat het van de situatie afhangt.
U brengt uw situatie het beste zo in kaart:
- Inventariseer welk gebouw in aanmerking komt voor de GACS-verplichting.
- Bepaal voor ieder gebouw de mogelijkheden voor verbeteringen.
- Bekijk deze mogelijke verbeteringen op de technische en financiële haalbaarheid.
Uw systemen controleren
De checklist hieronder is gebaseerd op de norm NEN-ISO-52120. Geeft de checklist aan dat het hele systeem voldoet aan het niveau C en dat het onderdeel energiemanagement voldoet aan niveau B? Dan voert uw GACS de eisen uit volgens deze NEN-norm. De norm is een richtlijn. U kunt deze gebruiken, maar u mag ook een gelijkwaardige andere aanpak gebruiken. Zoals een specialist inhuren. De specialist stelt dan een rapportage op en geeft daarin aan welke verbetermogelijkheden er zijn.
Klasse-indeling: niveau A, B C en D
Wat betekent de klasse-indeling? Dit geeft aan of het klimaat in het gebouw meer of minder efficiënt geregeld is. Een efficiënt geregeld klimaat bespaart op gas-en elektriciteitsgebruik. Het geeft ook een hoog comfort aan de gebruikers van het gebouw.
- Klasse A: zeer efficiënte regeling
- Klasse B: verbeterde standaardregeling
- Klasse C: standaard
- Klasse D: inefficiënte regeling
Checklist GACS
Met de checklist Technische Eisen GACS checkt u of uw gebouw voldoet.
Verschillende gebouwsystemen en GACS
Heeft uw gebouw al een Energieregistratie- en bewakingssyteem (EBS)? Ook dat moet voldoen aan de GACS-eisen. Een EBS kan maar aan een beperkt aantal van die eisen voldoen. Een GACS kan soms wel hetzelfde als een EBS.
Bekijk meer informatie op Energieregistratie- en bewakingssysteem.
Een gebouwautomatiseringssysteem (GBS) stuurt de klimaatinstallatie automatisch aan. Wat deze systemen kunnen is erg beperkt. Ze helpen de gebruiker niet om een zo goed mogelijk resultaat te bereiken (efficiency) en of er bijvoorbeeld energieverliezen zijn. Hiermee voldoen ze waarschijnlijk niet aan de GACS-eisen.
Voor meer inzicht in het energiegebruik is het Energiemanagementsysteem (EMS) ontwikkeld. Deze systemen halen informatie uit het GBS en energiemeters. Ze kunnen vaak eenvoudige terugkoppelingen over energiegebruik en afwijkingen laten zien. Analyseren kunnen ze meestal niet. Ook communiceren met andere fabrikanten is vaak niet mogelijk of heel lastig. De combinatie van een GBS en EMS is waarschijnlijk minder geavanceerd dan een GACS. De kans is klein dat zo'n combinatie voldoet aan de GACS-eisen.
Utiliteitsgebouwen
De Europese Richtlijn energieprestatie van gebouwen (EPBD IV) schrijft een GACS voor in alle niet-woongebouwen. In de Nederlandse wetgeving betekent dit een verplichting voor alle utiliteitsgebouwen als zij:
- een verwarmings- en/of airconditioningsinstallatie hebben groter dan de gestelde vermogensgrens van 290 kW. Hier vallen ook gebouwen onder met een industriële functie zoals fabriekshallen en werkplaatsen. Gebouwen of gebouwdelen waar (bijna) nooit iemand komt, vallen tot 29 mei 2026 officieel ook onder de GACS-verplichting. De wetgever is wel bezig deze verplichting uit de wet te halen. Als de wetswijziging ingaat, vallen deze gebouwen dus niet meer onder de GACS-verplichting;
- geen woon(zorg)functie of vergelijkbaar hebben voor meer dan 50% van het oppervlak. Bij gecombineerde functies in één gebouw moet u het (nominale) vermogensdeel van de woonfunctie of de woonzorgfunctie afhalen van het totale geïnstalleerde nominale vermogen.
Lees wat de Europese richtlijn nog meer inhoudt op onze pagina over de EPBD IV.
Huur en verhuur
Bent u eigenaar van het gebouw dat u verhuurt? Dan bent u verplicht om aan de GACS-verplichting te voldoen en niet de huurder. Gemeenten of omgevingsdiensten zijn het bevoegd gezag voor GACS-eisen. Zij zullen zal u hierop als eerste aanspreken.
Voordelen van een GACS
Een GACS heeft het verminderen van energiegebruik in gebouwen als doel. De belangrijkste voordelen voor eigenaren en gebruikers van het gebouw:
- u voorkomt energieverspilling en daarmee onnodige energiekosten
- het comfort in uw gebouw verbetert
- GACS integreert energiegebruik en -opwek zoals zonnepanelen en laadpalen met andere energiesystemen
- het laat installaties optimaal en efficiënter functioneren
Met een gebouwautomatiserings- en controlesysteem gaat u als gebouweigenaar actief aan de slag met uw energiesysteem. U draagt zo ook bij aan oplossingen voor netcongestie.
Veelgestelde vragen
U telt het nominale vermogen op van alle technische bouwsystemen die zorgen voor verwarming of koeling in ruimten waar mensen verblijven. De hoogste totale waarde is maatgevend. Voor warmtepompen neemt u het nominale vermogen volgens EN 14511-4:2013. De hoogste waarde is maatgevend.
Ja, de verplichting geldt voor alle utiliteitsgebouwen. Alle gebouwen die geen woonfunctie hebben, vallen in de categorie utiliteitsgebouw. Als een klimaatinstallatie de ruimte verwarmt en/of koelt, vallen ook onder de verplichting:
- fabriekshallen
- werkplaatsen met een industriefunctie
- laboratoria
- ruimten waar mensen voor lange tijd zijn of werken
De verplichting geldt vanaf een capaciteit van opgeteld meer dan 290 kW. Ruimten waar mensen niet of alleen maar af en toe werken, tellen niet mee in de berekening van de capaciteit. Ook ruimten met een binnentemperatuur onder 15 graden Celsius of die alleen vorstvrij worden gehouden, tellen niet mee.
Dat hangt van de situatie af. Bepalend is onder meer of de serverruimte een afgesloten gebied is, waar personeel alleen voor onderhoudswerk komt.
Is een deel van het gebouw kantoor en voldoet het kantoordeel aan de capaciteitseis van meer dan 290 kW? Dan valt alleen het kantoordeel onder de verplichting en niet het serverdeel, als dit inderdaad een afgeschermde ruimte is waar mensen maar kort verblijven voor onderhoudswerkzaamheden. Is er één klimaatinstallatie voor beide ruimten? Dan verdeelt u de capaciteit naar rato.
U neemt het hele gebouw mee in de berekening van de capaciteit als het datacenter eigenlijk een grote ruimte is.
Het bevoegd gezag spreekt altijd eerst de eigenaar van het gebouw op de verplichting aan. Het bevoegd gezag kan kijken naar het huurcontract om te kijken bij wie de verplichtingen liggen. Ook is mogelijk belangrijk wie eigenaar is van de klimaatinstallatie.
Nee, dat hoeft niet. De NEN-EN 52120 (volledige naam: NEN-EN-ISO 52120:2022) is een methode om te bepalen of uw gebouw aan de GACS-eisen voldoet. De score heeft geen wettelijke status. U mag namelijk ook een gelijkwaardige aanpak gebruiken, bijvoorbeeld een opname door een GACS-adviseur.
Stel: u heeft handbediende zonwering met score D. U bent dan niet verplicht om automatische zonwering te installeren, als u laat zien dat u met handbediende zonwering ook het doel bereikt: goede regeling van zonwering.
Daarnaast geldt dat de maatregelen technisch en financieel haalbaar moeten zijn.
Dit hangt af van de functionaliteiten van uw energiemanagementsysteem (EMS) en of u die ook gebruikt. Is uw EMS vergelijkbaar met de GACS-eisen? Dan is extra investeren niet nodig. Vraag wel om goed advies bij specialisten.
Nee, deze vallen niet onder de GACS-norm. Een gebouwbeheersysteem stuurt zulke passieve onderdelen niet actief aan.
Zijn PCM's gebruikt in een actief onderdeel van de installatie? Zoals een luchtbehandelingskast of een fan coil unit? Dan vallen deze installatie onderdelen wel binnen de scope van de GACS.
Meer weten?
- Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
Uitgelicht
